A man of sorrow

Op Goede Vrijdag en in de hele paasweek trouwens zijn er weer talloze uitvoeringen van de grote Bach passies: Matthäus- en Johannes-Passion. Zowel in kerken als in concertzalen, als op radio en tv. In Gouda vond zelfs op de Grote Markt een speciale uitvoering plaats als een soort hippe musical, met Syb van der Ploeg (of all people) in de Christusrol. Ik heb er niet naar gekeken, die beker heb ik aan me voorbij laten gaan (om maar eens passende beeldspraak te gebruiken). Geef mij dan maar Jesus Christ Superstar.

Al die passiemuziek is prachtig, absoluut. Maar het wordt wel wat veel en obligaat. Het is ook zo langzamerhand een societygebeuren geworden, je moet er toch geweest zijn, en dat gaat ten koste van de intimiteit van de soms hartverscheurende muziek.

Vanmorgen vroeg hoorde ik op de radio een opname van Kathleen Ferrier uit 1952 uit de Messiah van Händel. Het prachtige He was despised, dat ook heel mooi is in deze passietijd: A man of sorrow and acquainted with grief.
Ferrier is overleden in 1953 aan borstkanker en dit is één van haar laatste opnamen. Over hartverscheurend gesproken. De opname is heel mooi geremasterd en klinkt warm en intiem zoals het hoort met deze muziek. Indrukwekkend. Luister maar:

We are seven

Een aantal jaren geleden tijdens een vakantie in Noord-Wales bezochten wij het plaatsje Conwy.

Behalve het grote kasteel, een wandeling over de stadsmuren met wonderschoon uitzicht en een paar spookhuizen, is één van de belangrijkste attracties van Conwy het kleinste huis van Groot-Brittannië. Het kleine rode vissershuisje is slechts 1 meter 80 breed en telt twee kamers waarin je amper rechtop kunt staan. Naar gezegd wordt, heeft er nog een gezin met zes kinderen in gewoond.

Na al deze bezienswaardigheden naar behoren te hebben afgewerkt en zelfs in een antiekzaakje een mooie rozenhouten teacaddy ingelegd met parelmoer op de kop te hebben getikt, kwamen wij al dwalend terecht bij een klein kerkje genaamd St. Mary and All Saints Church. Het kerkje zelf was dicht maar het kerkhofje eromheen was heerlijk rustig met bloeiende struiken en zingende vogels.

Ergens achterin zagen we een grafje dat slechts bestond uit een soort smeedijzeren hekwerkje met daarop de curieuze tekst We are seven.
Onze fantasie begon meteen op volle toeren te draaien, maar er was niemand aan wie we opheldering konden vragen.

Na de vakantie meteen op internet gezocht en op die manier kwamen we er achter dat William Wordsworth in 1798 een gedicht heeft geschreven dat getiteld is We are seven. Omdat er in dat gedicht sprake is van de plaats Conway, wordt wel verondersteld dat Wordsworth ooit Conwy heeft bezocht en zo gefascineerd was door dit grafje dat hij er een gedicht over heeft geschreven.
Wordsworth zelf heeft echter beweerd dat de inspiratie voor het gedicht ontstond na het gesprek met een klein meisje bij Goodrich Castle in Ross on Wye.

Hoe het ook zij, de tekst op het graf is en blijft zeer intrigerend en raadselachtig. En het gedicht van Wordsworth past er heel goed bij...

Hoofdpersoon

Zo druk had ik het de laatste weken dat ik aan lezen nauwelijks ben toegekomen. Jammer, maar zo gaat dat soms.

Vanochtend om 8 uur zat ik aan de koffie de nieuwe vpro-gids door te bladeren en daar kwam ik binnen een kwartier zoveel leuke lezenswaardige stukjes tegen dat ik voor het hele weekend genoeg leesvitaminen binnen gekregen heb.

Zo kwam ik daar een artikel tegen over Hisham Matar, schrijver van Libische afkomst die echter het grootste deel van zijn leven in Engeland heeft doorgebracht. Van hem is het prachtige boek In the Country of Men, vertaald als Niemandsland. Wie wil weten hoe het was om in Libië onder het juk van de grote leider, de zoon van de woestijn, de grote leraar en weldoener Kadhafi te leven, is dit boek echt een must. Gruwelijk, maar mooi!
Van Matar is een tweede roman uitgebracht in Engeland Anatomy of a Disappearance, waarvan de Nederlandse vertaling in het najaar wordt verwacht.

Wim Brands beschrijft in zijn columnpje Boeken hoe zijn vrouw een poëzieproject met kleuters heeft gedaan met als thema durven. Dat leidde tot fantastische dichtregels als:
Ik durf bij de olifanten te zijn
Ik durf met knuffels te gooien
En de mooiste: Ik durf nu een kabouter op te tillen.

Arnon Grunberg vergelijkt in Yasha de website van de NRC met een pornosite en Esther Gerritsen vertelt in haar column over juichen. Tijdens een popconcert juichen mensen met hun stem en hun hele lichaam doet mee. Lezerspubliek kan ook juichen, zij het alleen, roerloos en zwijgend.

Maar het allermooiste dat ik vanochtend om kwart over acht las was het stukje van A.L. Snijders getiteld Hoofdpersoon. Al televisiekijkend in zijn caravan in de duinen wordt de schrijver afgeleid door een vos die buiten rond de caravan loopt. Een roofdier, een hoofdpersoon. Hij volgt de vos en kijk, opeens begrijpt hij waarom de vos een hoofdpersoon is in onze literatuur: er is geen ander dier dat omkijkt als hij door de mens gevolgd wordt, elk ander dier zou hals over kop vluchten. Maar de vos volgt het pad en slaat, na nog een keer naar de schrijver te hebben omgekeken, linksaf.
Snijders: Ik denk met eerbied aan Bavink, Eline Vere en Frits van Egters, maar dáár gaat de hoofdpersoon.

Mijn dag was goed begonnen, ik zat in stilte achter mijn koffie te juichen....

De kraai heeft zijn nest nog lang niet bereikt

Gisteravond was Kader Abdolah te gast in Bibliotheek Leeuwarden op uitnodiging van de Stichting Vrienden van de Bibliotheek, om te praten over zijn werk en in het bijzonder over het net verschenen boekenweekgeschenk De Kraai.
Abdolah is een boeiend verteller die met brede armgebaren vertelde over zijn jeugd in Perzië (het huidige Iran), zijn familie, zijn doofstomme vader en zijn liefde voor de literatuur.

Het stond voor hem al op jeugdige leeftijd vast dat hij schrijver zou worden, dat was ook de wens van zijn vader, maar de Perzische klassieken zou hij op geen enkele manier kunnen benaderen, vreesde hij. Tot hij op twaalfjarige leeftijd voor zijn zuster op pad werd gestuurd om een novelle te lenen in de bibliotheek en thuiskwam met Hemingway's The old man and the sea. Dat je ook zulke dunne boeken zou kunnen schrijven wist hij niet en dat was een openbaring voor hem. Zo lag het schrijverschap misschien toch binnen zijn bereik.

Dat hij ooit in Nederland terecht zou komen en zijn schrijverschap in de Nederlandse taal zou uitoefenen, had hij niet kunnen bevroeden. Toch is dat gebeurd en Kader Abdolah heeft een geheel eigen stem in de Nederlandse literatuur gekregen.
Hij combineert de bloemrijkheid van de Perzische taal met de nuchterheid van het Nederlands of zoals hij hetzelf vertelt:
'De Perzische taal is rond als de daken van de moskeeën in Perzië. Als je een walnoot op de top legt, kan die noot alle kanten uitvallen. In het Nederlands kan een walnoot alleen via de kortste weg van A naar B vallen. Het Perzisch is een gesluierde taal, het Nederlands is een blote, karige taal.'

Het boekenweekgeschenk De Kraai zegt hij vooral geschreven te hebben voor scholieren en studenten. Hij doorspekte het verhaal met allerlei verwijzingen naar de Nederlandse klassieken, omdat hij het belangrijk vindt dat de jeugd kennis neemt van de culturele en literaire geschiedenis van hun eigen land. Zo verwijst hij meteen al naar de Max Havelaar van Multatuli (met wie Abdolah een opmerkelijke gelijkenis vertoont, met name door de grote snor en de haardracht) door een handelaar in koffie op te voeren die ook nog eens op de Lauriergracht woont. Ook worden Louis Couperus, Herman Gorter, W.F. Hermans en Bredero genoemd, auteurs van wie Abdolah ook zelf het werk kent.

Kraaien zijn in Perzië belangrijk, aldus Abdolah, elk huis heeft er één. Ze kunnen wel honderd jaar oud worden en zijn vaak getuige van hele (familie)geschiedenissen. Zijn moeder besloot vroeger elk verhaal dat ze vertelde met het Perzische gezegde: 'ons verhaal is afgelopen, maar de kraai heeft zijn nest nog lang niet bereikt.' Het lijkt op het leven, iedereen moet ergens uitstappen.

Want alles bestaat uit kleur

In Museum Belvédère in Oranjewoud is momenteel de overzichtstentoonstelling van het werk van Boele Bregman "Alles bestaat uit kleur" te bewonderen. Het werk van Boele Bregman (1918-1980), Fries schilder, is inderdaad zeer kleurrijk te noemen.
Het zijn prachtige warme kleuren, zodat je bij binnenkomst meteen de wereld van de schilderijen wordt ingezogen. Die wereld is sprookjesachtig en dromerig, qua kleur en thematiek, het is vervuld van een verlangen naar een betere wereld, aldus de bij de expositie verstrekte folder. Op veel schilderijen zijn dieren te zien, veel vogels vooral, maar ook paarden, soms een kat. Ook de natuur, de stad en menselijke portretten komen veelvuldig voor in zijn werk. Veel zelfportretten ook.

"Circusnacht" bijvoorbeeld, heeft door de blauwe tinten de sfeer van een maanverlichte nacht, mysterieus en dromerig. Het doet in de verte een beetje denken aan het werk van Chagall.
Weer heel anders van sfeer is "Blank bloeiende bomen". De kleuren zijn warm en zomers.


In zijn latere werk worden de kleuren donkerder, zoals in dit "Zelfportret in Oranjewoud".


In de laatste jaren van zijn leven werd zijn werk zeer verfijnd en verstild. Kleine stillevens en landschappen in tere kleuren, waarvan ik helaas op internet geen afbeeldingen heb kunnen vinden.


Boele Bregman was niet alleen een schilder, hij was ook dichter. Dat blijkt eigenlijk ook wel uit zijn schilderijen. Eén van zijn schilderijen heeft dan ook de titel "De Dichter". De dichter is hier afgebeeld liggend onder de bomen. Elders in het museum is nog een heel klein schilderijtje, meer een pentekening eigenlijk, van Bregman, waarin een man liggend in een paradijselijk tuin, met vogels en pauwen, bloemen en struiken, staat afgebeeld. Eronder heeft de dichter Boele Bregman geschreven (inclusief spelfout):

"Het gras geloofd in mij
want mijn hart is de zon"

Zodat deze tentoonstelling niet alleen een feest voor het oog is, maar ook een feest voor de (poëtische) geest.

Das weisse Band

Gisteravond heb ik de film Das weisse Band van Michael Haneke voor de tweede keer gezien. Een prachtige film, die zich daar absoluut voor leent.

Het verhaal speelt zich af in een klein dorpje in Noord-Duitsland in 1913/1914 en wordt jaren later verteld door de toenmalige onderwijzer. Hij vertelt zijn herinneringen, maar voegt er aan toe dat die misschien niet helemaal kloppen en dat de rest van horen zeggen is.
Er gebeuren vreemde dingen. Het paard van de dokter struikelt over een bijna onzichtbaar gespannen kabel en de dokter moet zwaar gewond naar het ziekenhuis worden vervoerd.
Tijdens het oogstfeest verdwijnt het zoontje van de baron, hij wordt later vastgebonden en mishandeld teruggevonden.
Ook het gehandicapte zoontje van de huishoudster van de dokter wordt ontvoerd en mishandeld.
Wie zit er achter deze kwaadaardige acties?

Het valt de onderwijzer uiteindelijk op dat een groepje kinderen van het dorp zich wel wat vreemd gedraagt en steeds als bij toeval aanwezig is op de plek des onheils. Maar het zijn onschuldige kinderen, toch?

De kinderen van de dominee, Martin en Klara, behoren ook tot dit groepje. De vader is erg streng en deelt lijfstraffen uit om kleine vergrijpen. Ook laat hij de kinderen voor straf een witte band dragen, om hen te herinneren aan onschuld en deugdzaamheid.
De kinderen van de rentmeester zijn ook niet mals. Als het kleine broertje een zware longontsteking oploopt doordat het raam openstond, wijst alles in de richting van de grote broers.

In deze feodale gemeenschap, waarin bijna iedereen in dienst van de baron is, komen slechts weinig mensen in opstand tegen hun lot. Alleen de zoon van de vrouw die stierf doordat ze door een vloer zakte bij de baron, laat zijn mening horen. Dat komt hem duur te staan. Zijn familie wordt ontslagen, en zijn vader die geen uitweg meer ziet, verhangt zich.

De kinderen zijn bij Haneke allesbehalve onschuldig, zeker als ze wat ouder worden. Een uitzondering is het jongste zoontje van de dominee dat zich ontfermt over een ziek vogeltje.
Al met al geen vrolijke film, al is er toch een sprankje hoop. De onderwijzer wordt verliefd op het kindermeisje van de baron. Zij is werkelijk onschuldig en het lukt hem uiteindelijk haar voor zich te winnen.

De film is geheel in zwart/wit waardoor je het effect krijgt van oude filmbeelden, vervlogen tijden. De casting is subliem. Haneke heeft lange tijd audities gehouden om de juiste (kinder)gezichten te vinden. Hij was echt op zoek naar "ouderwetse" gezichten. Dat is hem fantastisch gelukt. Het is een zeer fascinerende film geworden, die je inderdaad vaker moet bekijken om alles te doorgronden.

Fenrir

Afgelopen zondag zond de VPRO radio deel 1 van een tweeluik over wolven uit: Mythe Wolf. In de uitzending werd ingegaan op het slechte imago van de wolf. Door de eeuwen heen wordt hij gezien als een bloeddorstig en uiterst gevaarlijk roofdier, dat in donkere wouden eenzame reizigers verscheurt en op de Russische steppen de uit een trojka gevallen kinderen verorbert.

In werkelijkheid valt dat nogal mee, wolven zijn over het algemeen bang voor mensen en zullen alleen aanvallen als ze werkelijk in het nauw gedreven worden. Dat is maar een geluk, want de wolf is in West-Europa bezig aan een comeback. In Duitsland en België zijn ze al in het wild gesignaleerd, dus het zal niet lang duren voor de eerste wolf de Nederlandse grens oversteekt, volgens de kenners.

In het programma werd ook het boek Fenrir van Hella Haasse genoemd. Fenrir is in de Noordse mythologie de zoon van de vuurgod Loki. Hij was geen mens of god, maar leek toen hij klein was het meest op een jong hondje. Hij ontwikkelde zich tot een kwaadaardige wolf met verschrikkelijke kaken. Omdat hij onhandelbaar werd, is hij vastgebonden op zodanige manier dat hij pas aan het einde der wereld (Ragnarok) los zal komen.

In het boek van Haasse spelen wolven een belangrijke rol. De pianiste Edith Waldschade houdt op het terrein van haar landhuis Breidablick, diep in de bossen van de Ardennen, 3 wolven, die ze als welpjes uit Canada heeft meegenomen. Haar vader was een historicus met Oudgermaanse culturen als specialisme. Dat werd in de jaren 30 en 40 natuurlijk verdacht gevonden: had hij nazistische sympathieën? Zijn dochter weet zeker dat hij zich daarvan gedistantieerd heeft en zeer integer was. Een plotseling opgedoken halfbroer van Edith echter is van het tegendeel overtuigd.

Wie is deze Erwin Waldschade eigenlijk en hoe komt het dat hij zoveel weet van ieders verleden? Hij is fors met een breed gezicht en lang grijs haar en hij verbergt een hazenlip onder een grote snor. Hij gedraagt zich als heer en meester op Breidablick en meent dat hij overal recht op heeft. En wat is de bedoeling van zuster Gerda Waldschade met haar zogenaamd folkloristische bijeenkomsten van de Oerheemclub?

Ondertussen worden de wolven plotseling vermist. Ze zijn ontsnapt van het terrein, of zijn ze losgelaten? Gerda wil ze wel kwijt, maar voor Edith, die een groot verdriet uit het verleden koestert, zijn de wolven alles, troosters en beschermers.
Journalist en wolvenkenner Matthias Crone die met zijn vriend Rollo logeert op Breidablick probeert achter de waarheid te komen door in de bibliotheek van de geleerde Waldschade diens werk te bestuderen.

Het boek is geheimzinnig en raadselachtig en roept veel vragen op. Evenmin als Matthias komt de lezer achter de volledige waarheid. Bepaalde puzzelstukjes vallen op hun plaats, maar evenveel blijft schimmig en onzeker. Zeer intrigerend.
Het verhaal is opgebouwd uit brieven, krantenartikelen, dagboekaantekeningen en toneelachtige scenes, compleet met regie-aanwijzingen.


Een citaat (over het schilderij van Fenrir dat in de hal van Breidablick hangt):
"Er komt hier nooit iemand die weet wat dat schilderij voorstelt. En als ik het uitleg, merk ik dat die oude sage de mensen niets zegt. De verschrikkelijke oerwolf die de zon verslindt. Het begin van een lange nacht, een ijstijd. Maar niet het einde van de wereld. Er wordt een nieuwe zon geboren. Alles herleeft, mens en dier, goed en kwaad. En dus ook Fenrir. Het is een eeuwige kringloop."